Reklama

    Najbliższe wydarzenia

    Brak wydarzeń

    Terapia taktylna

    Terapia taktylna to skrót od pełnej nazwy tej metody, a mianowicie „stymulacja systemu taktylnego” - z języka łacińskiego oznacza ona po prostu: pobudzanie dotykowe. Terapia ta opiera się na podstawowych założeniach neurologii, psychologii, teorii integracji sensorycznej oraz na doniesieniach i badaniach wielu naukowców wiążących procesy zachodzące w mózgu z zachowaniem człowieka. Głównym założeniem tej terapii jest dostarczanie kontrolowanej ilości bodźców sensorycznych w szczególności dotykowych i proprioceptywnych w taki sposób, by dziecko spontanicznie formułowało reakcje adaptacyjne poprawiające integracje tych bodźców.

    Unerwienie skóry jest przystosowane do odbioru różnorodnych bodźców ze środowiska. Liczne zakończenia nerwowe pochodzące ze splotu nerwowego znajdującego się w tkance podskórnej, rozgałęziają się tworząc sieć, która kończy się w skórze właściwej i naskórku w postaci wolnych zakończeń nerwowych lub wyspecjalizowanych narządów czucia, tzw. receptorów. Ich rolą jest odbieranie i kodowanie informacji ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego organizmu w postaci impulsów nerwowych i przekazywaniu ich do CUN (centralnego układu nerwowego) w nerwach dośrodkowych (aferentnych). Receptory skóry odbierają różnorodne bodźce: dotyk, ucisk, wibrację, temperaturę i ból.

    Propriocepcja to zmysł odczuwania samego siebie, czucia pozycji i ruchu ciała w przestrzeni, a także zdolność odczuwania długości mięśni (stopnia ich rozciągnięcia). Proprioreceptory znajdują się w mięśniach, stawach, okostnej, w ścięgnach i więzadłach. Niektóre z nich zlokalizowane są w uchu wewnętrznym, by wspomóc naszą zdolność utrzymywania równowagi, a inne połączone z oczami, by ułatwić nam poruszanie się, przyjmowanie pozycji w przestrzeni. Receptory przesyłają sygnały do ośrodka koordynacyjnego w móżdżku, gdzie dokonuje się bardziej złożona analiza ruchu. Propriocepcja wraz ze zmysłem dotyku należą do najwcześniej rozwijających się i dojrzewających. Kinestezja (zmysł kinestetyczny) to uświadamianie sobie położenia stawów i ruchów poszczególnych części ciała bez kontroli wzroku na podstawie znajomości schematu własnego ciała, zakodowanego w asocjacyjnych czuciowych obszarach kory mózgu. Kinestezja to zmysł młodszy i bardziej precyzyjny niż propriocepcja. Jego receptory, podobnie jak proprioreceptory, znajdują się w mięśniach, ścięgnach i stawach. Powstające w nich impulsy informują ośrodkowy układ nerwowy o charakterze i zakresie wykonywanych ruchów, są niezbędne do utrzymania płynności i precyzji ruchu. Stymulacja proprioceptywna i kinestetyczna zalecana jest we wszystkich metodach neurofizjologicznych.

    Jednym z efektów dotyku dziecka przez matkę jest proces synaptogenezy. Jest to proces polegający na dojrzewaniu i rozbudowie połączeń między nimi. Wiemy obecnie, że nasze mózgi zawierają wiele miliardów komórek nerwowych. Komórki te za pośrednictwem wypustek zwanych aksonami i dendrytami tworzą między sobą połączenia (jedna komórka może mieć na swojej powierzchni od kilku do kilkuset tysięcy kontaktów z innymi komórkami), co sprawia, że mózg jest właściwie wielką siecią takich połączeń neuronalnych. Sprawność działania takiej sieci w większym stopniu zależy od liczby połączeń niż od liczby komórek tworzących te połączenia. Dotyk jest bodźcem stymulującym układ nerwowy poprzez przyspieszenie synaptogenezy. Matka dotykając dziecko powoduje, że połączenia te tworzą się szybciej, rozrastają się poszczególne pola i okolice kory mózgowej oraz przyspieszeniu ulega proces mielinizacji włókien nerwowych. Osłonka mielinowa otaczająca nerw jest substancją tłuszczową. Pełni rolę ochronną i odżywczą dla wypustek komórek nerwowych, ułatwia przewodzenie impulsów nerwowych. Włókno zmielinizowane przewodzi impuls bioelektryczny prawie pięć razy szybciej niż włókna zmielinizowane. Naukowcy uważają, że pomiędzy 3 i 7 rokiem życia mielinizacji ulegają cztery najważniejsze struktury mózgu:

    • twór siatkowaty,

    • połączenia wzgórkowo-korowe – bardzo ważne dla odbioru i uświadomienia bodźców czuciowych, które z obwodu trafiają do wzgórza, tam ulegają przefiltrowaniu i następnie są przekazywane do kory,

    • włókna spoidłowe, które łączą funkcjonalnie obie półkule mózgu, dzięki czemu możliwa jest koordynacja ruchu, mowy i somatognozja,

    • włókna kojarzeniowe korowo-korowe, biegnące w obrębie jednej półkuli (wg Z. Kułakowska: wczesne uszkodzenie dojrzewającego mózgu)

    warto zwrócić uwagę na fakt, że proces mielinizacji struktur przypada na okres bardzo intensywnego rozwoju psychomotorycznego dziecka – wiek przedszkolny (3-7 lat). W tym czasie kształtują się relacje dziecka z otoczeniem, ma miejsce intensywny rozwój sfery poznawczej i emocjonalnej dziecka, rozwija i doskonali się sprawność ruchowa oraz mowa. Tak więc w wieku przedszkolnym, w okresie bardzo dynamicznego rozwoju mózgu, niezwykle ważne jest umożliwienie dziecku aktywności potrzebnej do prawidłowego rozwoju oraz dostarczenie odpowiedniej dawki bodźców dotykowych, wzrokowych, słuchowych oraz kinestetycznych.

    Somatognozja, czyli identyfikacja własnego ciała nazywana także schematem lub obrazem własnego ciała. Jest to funkcja mózgu, która polega na poczuciu świadomości własnego ciała, jego granic, na odczuwaniu jego poszczególnych części i ich przynależności do jednej całości. We wczesnym dzieciństwie proces somatognozji przebiega szczególnie dynamicznie i zależy od szybkości dojrzewania poszczególnych struktur ośrodkowego układu nerwowego oraz całości doznań pochodzących ze skóry, narządów wewnętrznych i mięśni.

    Zaburzenia somatognozji często pojawiają się u dzieci przedwcześnie urodzonych lub tych, które z jakichś powodów zostały odseparowane od matki zaraz po urodzeniu i są pozbawione naturalnej stymulacji czuciowej, zmysłowej i emocjonalnej. Dzieci te są często nieśmiałe, niepewne siebie i bojaźliwe w stosunku do innych. Ogarnia je poczucie niepokoju, które często prowadzi do nadpobudliwości i zachowań agresywnych. U dzieci z hipertonią lub hipotonią mięśni dochodzą jeszcze kłopoty z pojmowaniem struktury ciała jako spójnej i funkcjonalnej całości oraz brak kontroli ruchów czynnych. Zaburzenia somatognozji oraz niedostateczna integracja bodźców proprioceptywnych, taktylnych i przedsionkowych może prowadzić do tzw. dyspraksji rozwojowej.

    Dyspraksja to nieumiejętność celowego i skutecznego zachowania się w zmiennych warunkach otoczenia. Dziecko ma kłopoty z rozumieniem stosunków przestrzennych oraz planowaniu ruchowym. Często występują przy tym zaburzenia w koordynacji obydwu stron ciała oraz koordynacji wzrokowo-ruchowej. Czynności raz już wyuczone mogą przebiegać sprawnie, zasady ich wykonywania nie są jednak uogólniane i automatycznie stosowane w innych okolicznościach. Mogą występować problemy z rozumieniem poleceń słownych, głównie tych dotyczących ruchu jak i z naśladowaniem ruchu, a także problemy z logiką rysunku. Pojawiają się również nieprawidłowości dotyczące jakości pojedynczych ruchów, a także sensownego, płynnego, oszczędnego planowania oraz skutecznego przeprowadzenia całej czynności. Dotyczy to zarówno małej jak i dużej motoryki.

    Dzieci cierpiące na dyspraksję nie mają pełnego obrazu ciała i z trudnością udaje się im zlokalizować poszczególne części ciała w przestrzeni, a także nie są dostatecznie świadome różnych obszarów swojego ciała, potrzebują więcej czasu na przemyślenie i zaplanowanie ruchu. Takie dzieci są powolne, niezdarne i często mylnie uważane za upośledzone.

    Zaburzenia somatognozji powinny być rozpoznane najlepiej między 3 a 6 rokiem życia, aby jeszcze w okresie przedszkolnym wdrożyć odpowiedni program rehabilitacyjny i umożliwić dziecku osiągnięcie dojrzałości szkolnej i uczęszczanie do normalnej szkoły zgodnie z jego poziomem intelektualnym.

    Stymulacja taktylna powstała z myślą o rodzicach, którzy chcieliby stymulować rozwój swoich dzieci poprzez dostarczanie im odpowiedniej ilości bodźców dotykowych i proprioceptywnych. Rodzice nie potrzebują specjalnej okazji lub pretekstu, aby dotykać i przytulać dziecko. Prawie zawsze mają możliwość okazania mu swojej miłości dotykiem, a stymulacja taktylna to tylko przekazanie w ich ręce konkretnych, łatwych i przyjemnych ćwiczeń, które mogą dodatkowo ten kontakt rodzica z dzieckiem wzmocnić i wydłużyć, a przy tym dostarczyć tak ważnych bodźców stymulujących układ nerwowy ich dziecka. Terapia ta powinna być traktowana jako rodzaj zabawy z dużą dawką pozytywnych emocji zarówno dla dziecka jak i dla rodzica.

    Stymulacja taktylna proprioceptywna zalecana jest we wszystkich metodach neurofizjologicznych, w rehabilitacji, pedagogice i psychologii jako terapia wspierająca rozwój dzieci z różnymi dysfunkcjami neurologicznymi i zaburzeniami procesów integracji sensorycznej. Stosują ją w swojej pracy z dziećmi specjaliści fizjoterapii, rehabilitacji, neonatologii, pediatrii, terapeuci integracji sensorycznej i masażyści. Jest także chętnie wykorzystywana przez nauczycieli w przedszkolach i ośrodkach opiekuńczo-terapeutycznych, pedagogów i logopedów jako sposób nawiązania kontaktu z dzieckiem, rozluźnienia i rozładowania napięć oraz jako wstęp, czy wprowadzenie do dalszej pracy.

    Proponowany w tej metodzie zestaw ćwiczeń i technik może być wykorzystywany w całości jako odrębna jednostka terapeutyczna lub tez stanowić uzupełnienie innych metod terapeutycznych i usprawniających – wówczas terapeuta może wykonywać tylko wybrane elementy stymulacji zaczynając od tych, które dziecko akceptuje i dobrze toleruje, a następnie stopniowo zwiększać intensywność bodźców dotykowych, dostosowując je do indywidualnych potrzeb dziecka.

     

    Zasady i założenia wykonywania terapii

    Nie powinno mówić się o prawidłowo, czy nieprawidłowo wykonanej terapii. Każdy dotyk jest dobry, jeśli osoba dotykająca ma dobre intencje. Osoba, która wykonuje masaż, powinna być świadoma, że jej dotyk musi być przyjemny przede wszystkim dla dziecka i w pełni przez nie akceptowany. Jeśli więc dziecko okazuje swoje niezadowolenie lub zgłasza jakikolwiek dyskomfort, wówczas terapeuta powinien przerwać terapię lub zmienić rodzaj dotyku, siłę nacisku swoich dłoni, miejsce, które dotyka na ciele dziecka lub nawiązać z nim kontakt i powoli poprzez zabawę przejść do konkretnych technik stymulacji. Podczas pracy z dzieckiem należy często zmieniać rytm i siłę bodźca. Bardzo ważne jest, by terapeuta wcześniej sam na sobie doświadczył wszystkiego, co chce zaproponować dziecku, aby sprawdzić, czy jego stymulacja ma odpowiednią siłę i czy nie sprawia bólu.

    Terapeuta powinien w czasie stymulacji być rozluźniony i spokojny, jego ruchy muszą być wolne i rytmiczne, a nacisk dłoni na tyle silny, by działał pobudzająco, ale jednocześnie na tyle delikatny, aby sprawiał przyjemność. Należy stworzyć najlepsze warunki dla rozluźnienia dziecka, a zatem terapię stymulującą układ taktylny dobrze jest przeprowadzać w miejscu przytulnym, cichym i ciepłym. Masaż można wykonywać przy spokojnej, relaksującej muzyce. Można także śpiewać dziecku kołysanki lub mówić wierszyki, co będzie dla niego dodatkową atrakcją.

    Podczas masażu dziecko powinno znajdować się w prawidłowej pozycji z głową i tułowiem w jednej linii oraz symetrycznie ułożonymi barkami i miednicą. Najlepiej wykorzystać w tym celu stół do masażu, a u dzieci, które boją się położyć na stole lub mają problemy z odruchem grawitacji i równowagą, można rozpocząć pracę na materacu lub kocu.

    Na początku stymulację systemu taktylnego wykonujemy, gdy dziecko jest w lekkim, niekrępującym ruchu ubraniu, aby zapewnić mu maksymalny komfort i rozluźnienie ciała. Często się zdarza, że dziecko potrzebuje czasu, aby nabrać zaufania do terapeuty. Jeśli więc zaczniemy wykonywać masaż przez ubranie, damy dziecku czas na oswojenie z dotykiem naszych dłoni. Łatwiej nabierze ono zaufania i zaakceptuje taką formę kontaktu. Kiedy dziecko będzie już gotowe, można zaproponować mu masaż bez ubrania z oliwką lub olejkiem zapachowym.

    Zasady, których należy przestrzegać:

    • dotyk powinien być delikatny, ciepły ale jednocześnie stanowczy,

    • dłonie powinny przesuwać się po ciele dziecka płynnie i rytmicznie,

    • należy utrzymywać ciągły kontakt wzrokowy oraz słowny z dzieckiem (ważny jest wyraz twarzy terapeuty, uśmiech i ciepłe, kojące brzmienie głosu),

    • na początku masażu należy przywitać się z dzieckiem i powiedzieć mu, co będziemy robić.

    W trakcie masażu można cały czas opowiadać, co robimy i nazywać części ciała, których właśnie dotykamy. Jest to szczególnie ważne u dzieci niewidomych oraz tych, które mają problemy z prawidłowym odczuwaniem schematu swojego ciała. Rodzicom zaleca się wykonywanie masażu raz dziennie.

     

    Na podstawie artykułu Agaty Janiec

    („Bliżej przedszkola”)